Eerste reflectie in de rol van embedded artist: het begin

In het Europese project Cultural Adaptations wordt onder andere onderzocht hoe en wat kunstenaars kunnen bijdragen aan het werken aan klimaatadaptatie. Als embedded artists dragen werken vier kunstenaars in het project mee aan concrete klimaatadaptatieprojecten, visie-ontwikkeling rond klimaatadaptatie of klimaatadaptatieplannen zelf. Als artistieke experts nemen ze plaats aan tafel met andere experts (op vlak van klimaat, stedenbouw en stadsontwikkeling), projectontwikkelaars, bedrijfsleiders, gezondheidszorgers, overheden om samen na te denken en te werken aan een concrete uitdaging. Tegelijkertijd is hun bijdrage ook een onderzoek naar hoe een ingebedde kunstenaar binnen zo’n context kan functioneren en wat ze kunnen bijdragen aan de gang van zaken en de normale werking in zo’n project. In Gent maakt kunstenaar Anyuta Wiazemsky Snauwaert deel uit van het project en is ze ingebed in de Dienst Milieu en Klimaat van de stad Gent. Dit zijn haar eerste bevindingen en tussentijdse conclusies.

Eerste reflectie in de rol van embedded artist: het begin

door Anyuta Wiazemsky Snauwaert

Voor het Europese project Cultural Adaptations werk ik als embedded artist aan het onthardingstraject Paul De Smet De Naeyerpark (PDSDN). 

Ik startte in het voorjaar van 2019 als ingebedde kunstenaar bij de Dienst Milieu en Klimaat van de stad Gent. Stad Gent is een complexe organisatie die impact heeft op het leven van een paar honderdduizend inwoners, bezoekers, pendelaars en toeristen. De eerste maanden zouden een “onderzoeksfase” kunnen genoemd worden — een term die vaak ook in kunstenaarspraktijken gebruikt wordt. In die fase onmoette ik mensen die voor de stad werken, nam ik deel aan verschillende vergaderingen en probeerde ik op die manier een beeld te vormen van de structuur van de stad als organisatie. Als kunstenaar werk ik rond verscheidene thema’s en organisatorische structuur vormt een interessant onderzoeksonderwerp op zich.

In diezelfde periode vond ook een reflectieproces plaats: welke vorm zou dit embedded artist project kunnen krijgen? Ik bereidde een voorstel voor met twee structurele pistes en enkele formats die concreet toegepast zouden kunnen worden. Enerzijds kon ik een eigen enterprise starten binnen de stad, maar vanuit een onafhankelijke positie - los van haar structuur. Anderzijds kon ik bij één concreet project aansluiten. Als formats dacht ik bijvoorbeeld aan workshops voor de stadsmedewerkers en/of burgers, een zoektocht naar een sprekend beeld voor klimaatadaptatie of een door mij toegeëigend plekje binnen het territorium van de stedelijke administratie waar ik op bepaalde momenten telkens aanwezig zou zijn. Dit voorstel heb ik tijdens enkele vergaderingen — waarop telkens verscheidene diensten aanwezig waren — gepresenteerd en uiteindelijk hebben we samen besloten dat het het meest interessant zou zijn als ik bij het team van één concreet project zou aansluiten. Voor dat project kozen we voor de ontharding van het Paul De Smet De Naeyerpark.

De ontharding van PDSDN is een van de vele projecten die passen binnen de uitrol van het Klimaatadaptatieplan van de stad Gent. Dat plan tekent stappen uit om de stad bestand te maken tegen de effecten van klimaatverandering met focus op meer ruimte voor groen dat zorgt voor verkoeling en extra ruimte voor waterinfiltratie en -opvang.

Concreet: werken als embedded artist

Wat doe ik precies? Ik neem deel aan de interne vergaderingen van de stad over PDSDNP waarbij ik mijn expertise als kunstenaar probeer in te zetten. Vanop afstand probeer ik bij te dragen aan de visie over participatie. Ik heb veel ervaring als participatiekunstenaar en van daaruit ontwikkelde ik o.a. ideeën over wat alle partijen uit participatieve trajecten kunnen halen. Maar ik werk ook concreet mee aan het project PDSDNP en ben ik actief betrokken bij de organisatie van het participatieve luik van dit onthardingstraject.

Het project is nog volop in ontwikkeling, maar ik som graag enkele tussentijdse gedachten en observaties op:

– Participatie kan al in een heel vroeg stadium gebeuren (niet nadat het concept al klaar is maar nog voordat het werk aan het concept begonnen is; zo kan participatie voor de vitale input voor het ontwerp zorgen);

– Een voorstel tot radicaal experiment: actieve participatie bij het uitschrijven van het bestek;

– Participatie mag geen extra werk worden voor de al geëngageerde burgers. In een participatief project wil je streven naar evenwichtige deelname van vrijwilligers en betaalde krachten. We weten maar al te goed dat de mensen die het meest geïnteresseerd zijn in participatie vaak dezelfde mensen zijn die na hun betaalde job ook nog eens vrijwillig ‘s avonds naar andere vergaderingen, werkgroepen, bijeenkomsten of acties gaan. Daarnaast zijn er ook betaalde krachten betrokkenen in dit proces, mensen wiens job eruit bestaat om hieraan mee te werken, zoals bv. ontwerpers of stadspersoneel. In de ideale, evenwichtige situatie kunnen burgers hun input geven en herwerkt de ontwerper deze input tot een gedragen concept. In projecten zoals deze zijn de burgers bijvoorbeeld de dragers van kennis over hoe de wijk functioneert, wat de noden en de wensen zijn. Die informatie heeft de ontwerper niet. Op zijn beurt heeft de ontwerper expertise over ruimtelijke vormgeving, kennis van de mechanismen van waterinfiltratie en — niet onbelangrijk — wordt hij betaald om de wijk zo goed mogelijk herop te waarderen in het kader van dit onthardingstraject. Helaas zien we soms dat er nauwelijks contact is tussen de burgers en de ontwerpers waardoor de geëngageerde burgers na hun werk nog andere acties moeten organiseren om hun stem te laten horen. 

– Dit project is daarom een uitdaging op vlak van de mogelijkheden van participatie op wijkniveau. Kan participatie iets anders zijn dan enkele infosessies waarna schriftelijke feedback verzameld en verwerkt wordt? Op welke manieren kan de stad voor iedereen een comfortabel engagement garanderen zonder te veel avondwerk van geëngageerde burgers? Is het mogelijk om door een geslaagd participatietraject burgers ook te empoweren en hun draagvlak voor klimaatadaptatie te vergroten? En wat kunnen we hieruit leren dat we ook in andere projecten kunnen toepassen?

– De doelstellingen van dit project zijn gelinkt aan het klimaatadaptatiebeleid van de stad. Tegelijkertijd is klimaatadaptatie slechts één aspect van een duurzame toekomst. Je zou aan dit project ook andere doelstellingen kunnen koppelen: herstellen van de biodiversiteit, opwaardering van het park, versterking van de sociale cohesie, stimulering van circulaire economie, …

– Food for thought: als je een huis hebt dat aan de publieke ruimte grenst — zoals een park — heb je dan een andere relatie met die publieke ruimte dan iemand die een beetje verder woont, of dan iemand die bij je in de buurt werkt, of een toerist? Hoe verschillen die relaties? Gebruik je die ruimte op een andere manier, verschillen jouw rechten en plichten ten opzichte van die ruimte, ...? 

– Voor mij is dit project een experiment met ‘ontmoeting’. In dit soort stedelijke projecten heb je minstens drie partijen: de burger, de stad en de ontwerper. In dit PDSDNP wil ik die partijen elkaar helpen ontmoeten. Ook het format van die ontmoetingen is iets om in vraag te stellen: zijn er geschikte alternatieven voor informatiesessies, voor workshops, ...? 

Ontmoeting met andere embedded artists

Een belangrijk onderdeel van Cultural Adaptations is de uitwisseling tussen de verschillende partners op vier afzonderlijke ‘Transnational Meetings’. In maart 2019 vond de eerste TM plaats in Glasgow. Begin november 2019 trokken we naar Göteborg waar ik opnieuw de kans kreeg om de andere embedded artists te ontmoeten en een update te krijgen over hoe hun projecten verlopen. Wat me opviel, is dat ondanks de verschillen tussen onze praktijken, er ook enkele gelijkenissen zijn:

– Embedded artists proberen het proces zo lang mogelijk open houden — en ik zie deze tendens ook bij vele andere collega-kunstenaars — al is het geen makkelijke oefening. Je hebt een natuurlijke neiging om snel in de actie schieten en daarvoor moet je zaken concretiseren. Toch probeer je eerst te observeren, zo veel mogelijk impulsen en informatie te verzamelen en op te nemen, jezelf te laten inspireren. Zo wordt beetje bij beetje het totaalplaatje gevormd: wat je concept/idee/project is en op welke manier je hiermee aan de slag gaat.

– Klimaatadaptatieplannen en gelijkaardige beleidsdocumenten zijn voor een zeer gesloten doelgroep geschreven waardoor deze documenten ontoegankelijk en moeilijk begrijpbaar zijn voor de burgers die geen specialisten zijn. Maar aan de toekomst moet iedereen kunnen bouwen en niet alleen de technocraten. Het is een interessante uitdaging om het individu, de persoon achter het beleidsplan te vinden.

Poging nummer zo veel

Ik voel het dat België, vooral Vlaanderen, mijn huis is. Doch mijn verblijfstitel geeft me enkel recht op verblijf van bepaalde duur. Ik vind het erg dat ik in de plaats waar ik me thuis voel enkel voor maar bepaalde duur mag blijven. Hieronder is er briefwisseling die ik onlangs met een Sociaal Bureau voor Kunstenaars gehad heb.

Hey Anyuta,

Er zijn helemaal geen voorwaarden om je aan te sluiten bij ons J
Wij zullen jou opdrachten factureren aan jou opdrachtgevers, terwijl wij voor jou contracten opmaken en jou zullen uitbetalen. Heel kort uitgelegd J

Als je graag meer info hebt, is het misschien beter dat we eens bellen. Ik steek alvast ons inschrijvingsformulier in bijlage.
Groetjes,
###

Dag ###,

Dank je wel! Ziet er fantastisch uit! Nog een vraagje voordat ik de ingevulde inschrijvingsformulier stuur. Ik zie dat er voorzien is dat de kunstenaar die zich bij jullie aansluit kan een buitenlandse paspoort hebben. Bij mij is het inderdaad het geval, meer dan dat: ik zou eventueel verlenging van verblijfstitel moeten aanvragen, momenteel heb ik een studentenvisum maar het loopt in september af. Klopt het dat ik zou jullie werknemer zijn en jullie mijn werkgever? In dat geval zal het ook mogelijk zijn om via jullie een werkvisum met verblijfstitel aan te vragen. Ik zal wel alle documenten willen voorbereiden en indien er extrakosten voor jullie zijn wil ik het graag compenseren. Alvast bedankt!

Met warme groeten,
Anyuta 

PS ben een vraagteken vergeten op het einde van deze zin:
In dat geval zal het ook mogelijk zijn om via jullie een werkvisum met verblijfstitel aan te vragen?

Hey Anyuta,

Ik vraag het na of wij dit voor jou kunnen aanvragen.
Ik hou je op de hoogte.

Groetjes,
###

Dag ###,

Prima! Alvast bedankt en ik hoor graag van u.

Met vriendelijke groeten,
Anyuta

Hey Anyuta,

Kan jij mij een foto van de voor en achterkant bezorgen van je documenten die je nu hebt?

Bedankt!
Groetjes,
###

Dag ###,

Achterkant van m'n verblijfstitel ziet zo uit.
<foto>
Zal ik ook de voorkant misschien doorsturen?

Met warme groeten,
Anyuta
 

Ik heb eigenlijk eerder de voorkant nodig :)

Aha. Here you go!
<foto>
Met warme groeten,
Anyuta

Hey Anyuta,

Ik heb net alles eens goed nagevraagd en onderzocht en spijtig genoeg is dit iets wat wij niet kunnen/mogen aanvragen.

Mijn collega's raden aan om eens langs de dienst vreemdelingenzaken te gaan en bij hen vragen wat je best kan doen in jouw geval.
Hopelijk vind je snel een oplossing.

Als ik nog iets voor jou kan doen, laat het mij dan zeker weten.
Vriendelijke groeten,
###

Dag ###,

Het is inderdaad heel spijtig. Kan ik dan me nog steeds bij jullie aansluiten? Ik zou wel graag officieel mijn opdrachten laten verwerken terwijl ik nog hier ben. 
Bij de dienst vreemdelingenzaken ben ik al geweest, helaas, hebben zij geen opties voor mijn situatie.

Ik ben vandaag bij een advocaat geweest. Ik zie maar twee mogelijkheden: 
- in dienst bij een werkgever te gaan als een hooggeschoolde werknemer, de moeilijkste voorwaarde is de minimumloon van 40,124 brutto (mocht u over zoiets horen, laat me aub weten, ik stuur just in case ook m'n CV);
- probeer volgens de regularisatieprocedure voorzien door art. 9bis van de Vreemdelingenwet. Er is bijna geen kans voor succes maar ik wil het toch een keer proberen en dan zou ik een grote bundel van alle soorten documenten maken waaronder iets wat ik van u zou graag willen vragen. Ik stel het me voor dat ik aan de heer minister uitleg hoe goed en braaf dat ik ben en dat ik geïntegreerd ben en dit en dat en dat ik een verblijfsvergunning aanvraag op voorwaarde dat ik geen sociale steun ga aanvragen en wel zelf voor mijn inkomsten zorgen — en hier komt uw sprake — dat ik bijvoorbeeld als kunstenaar via jullie SBK ga met de opdrachtgevers omgaan. Zal het mogelijk zijn om zoiets te doen? Ik zou graag een tekst voorbereiden hoor. En het zal waarschijnlijk pas in april gebeuren dat ik die aanvraag ga voorbereiden. 

Alvast bedankt voor uw antwoord!

Met vriendelijke groeten,
Anyuta

Hey Anyuta,
Ik vind het allemaal heel vervelend voor jou en heel spijtig dat dit allemaal moet gebeuren.

Wij worden spijtig genoeg ook beperkt door bepaalde regels en wetten die wij moeten volgen.

Voor jou elektronische kaart A hebben wij een arbeidskaart nodig. Van zodra we die hebben, kunnen wij jou onder contract plaatsen. Zolang we dit niet hebben, kunnen wij spijtig genoeg jou opdrachten niet verwerken.

Hopelijk vind je snel een oplossing.

Vriendelijke groetjes,
###